İlkokulda İngilizce öğrenen bir çocuğa "make" kelimesini yazılı gösterin. Büyük ihtimalle "ma-ke" diye okuyacak. Normal, çünkü Türkçe yazıldığı gibi okunur. Çocuk bildiği tek sistemi uyguluyor. Sorun çocukta değil, sırada.
İngilizce yazıldığı gibi okunmayan bir dil. "One" derken v sesi duyarsınız ama ortada v harfi yok. "Listen" yazarken t var, söylerken yok. Çocuk kelimeyle ilk kez yazı üzerinden tanışırsa kafasında yanlış bir ses oluşur. O ses bir kez yerleşti mi, düzeltmek sıfırdan öğrenmekten daha zordur.
Ana dilde bu sıra kendiliğinden işler. Bebek bir yıl boyunca sadece dinler, sonra konuşur. Okuma yazma yıllar sonra gelir. Kimse bebeğe "anne" kelimesini önce harfleriyle göstermez. Kelime önce sestir. Yazı, o sesin resmidir.
"Okulda hep yazarak çalışıyoruz, neden?"
Çünkü yazı ödev vermeye ve kontrol etmeye uygundur. Defter dolunca çalışma yapılmış görünür. Oysa bir kelimeyi on kez yazmak çoğu zaman sadece eli çalıştırır. Kulağa da ağza da bir şey öğretmez. Kelime çocuğun aklında bir şekil olarak kalır. Sonra bir videoda ya da dinleme sınavında aynı kelime kulağına gelir ve çocuk onu tanımaz. Aslında bilir o kelimeyi. Sadece hiç duymamıştır.
"Yazmak gereksiz mi yani?"
Hayır. Yazmanın da yeri var, ama en sonda. Sağlıklı sıra şöyle: önce kulak, sonra ağız, sonra göz, en son el. Çocuk kelimeyi duyar, kendisi söyler, yazılışını görüp "demek böyle yazılıyormuş" der, en son yazarak pekiştirir. Bu sırayla öğrenince yazı, tanıdık bir sesin üstüne oturur. Ters sırada ise yanlış okunan bir şifreye dönüşür.
Bir şey daha var. Duyulan ve söylenen kelime, sadece görülen kelimeden daha kolay hatırlanır, çünkü hafızada birkaç ayrı iz bırakır: kulağın duyduğu ses, ağzın yaptığı hareket, gözün gördüğü yazı. İzlerden biri silikleşse diğeri kelimeyi geri getirir. Sessizce deftere bakan çocuk bu izlerin çoğundan mahrum kalır.
Evde ne yapabilirsiniz?
İngilizce bilmenize gerek yok. Telefon ve günde on dakika yeter.
Yeni kelimeyi önce dinletin. Sözlük uygulamasının hoparlör simgesine basın. Çocuk kelimeyi üç kez dinlesin, üç kez yüksek sesle söylesin. Yazıya ancak ondan sonra baksın.
Gözler kapalı dinleme oyunu oynayın. Yazı ortadan kalkınca kulak açılır. Kelimeyi dinletin, çocuk gözü kapalıyken tekrar etsin, sonra açıp yazılışına baksın. Çoğu çocuk "bu böyle mi yazılıyormuş" diye şaşırır. O şaşkınlık iyidir, kelime akılda kalır.
Sesli tekrarı alışkanlık haline getirin. İçinden okumakla yüksek sesle söylemek aynı şey değil. Mırıldanmak bile fark yaratır. Ağız kelimeyi bir kez söyleyince kas da öğrenmeye katılır.
Kısa tutun ama her gün dinletin. Pazar günü bir saatlik film yerine her akşam on dakikalık çizgi film ya da şarkı daha iyi iş görür. Ertesi gün aynı kelimeyi bir kez daha duymak, aynı gün on kez yazmaktan daha kalıcıdır.
Çocuğu öğretmen yapın. "Bu kelime nasıl okunuyordu, bana da öğretsene" deyin. Yanlış söylerse düzeltmeye kalkmayın, sesi tekrar açıp birlikte dinleyin. Öğretmeye çalışan çocuk daha dikkatli dinler.
Biz GetSpeakin'i bu sıraya göre kurduk. Yeni kelime çocuğun karşısına önce sesiyle çıkar. Çocuk duyar, kendi sesiyle söyler, yazılışı en sonda görür. Puan tablosuna pek bakmayız. Asıl merak ettiğimiz, çocuğun kelimeyi duyduğunda tanıyıp tanımadığı.
Bu akşam için küçük bir deneme: çocuğunuzun İngilizce ünitesinden üç kelime seçin. Her birini sözlükten iki kez dinletin, gözler kapalı üç kez söyletin, yazılışını en sona saklayın. Yarın akşam aynı üç kelimeyi, yazıyı hiç göstermeden sadece sesinden sorun. Hangilerini tanıdığını not edin. Tanımadıklarını ertesi gün bir kez daha dinletin, bu kadar.
İlgili yazılar: yazım hatalarının söylediği
Sınıfınızda deneyin. GetSpeakin her cevabı okur ve çocuğun gerçekten çalışması gereken kelimeleri önüne koyar. Okulunuz için demo planlayın.